در مسیر تمدن‌سازی اسلامی؛ مؤلفه‌های توحیدمحوری

یادداشت منتشر شده در خبرگزاری رسا «اینجا»

وحدت کلمه اصلی قرآنی و عقلانی است به این معناکه اگر حتی در قرآن و آموزه­های اسلامی هیچ نص و یا ظهوری در مورد این اصل شریف نداشتیم، حکم عقل بدان کفایت می­کرد. چراکه عقل سلیم همواره اصل وحدت را به عنوان سپری در برابر تهاجمات و فتنه­های دشمن و یک مقوله راهبردی و استراتژیک قبول، و در مقابل آن سر تسلیم فرود می­آورد. اصلی که در آموزه­های اسلامی ریشه در توحید محوری داشته و قرآن در آیات متعددى مسلمانان را به وحدت کلمه، اتّحاد و اخوّت دعوت کرده که به برخى از آن ها اشاره مى شود:

۱-  آیه اعتصام :

وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّـهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّـهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَکُنتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَهٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَکُم مِّنْهَا کَذِلکَ یُبَیِّنُ اللَّـهُ لَکُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ؛  (آل عمران: ۱۰۳)

و همگی به رشته (دین) خدا چنگ زده و به راههای متفرّق نروید، و به یاد آرید این نعمت بزرگ خدا را که شما با هم دشمن بودید، خدا در دلهای شما الفت و مهربانی انداخت و به لطف و نعمت خدا همه برادر دینی یکدیگر شدید، و در پرتگاه آتش بودید، خدا شما را نجات داد. بدین گونه خدا آیاتش را برای (راهنمایی) شما بیان می‌کند، باشد که هدایت شوید.

دعوت به سوى اتحاد؛ در این آیه «مسأله اتحاد و مبارزه با هر گونه تفرقه» مطرح شده، مى‏فرماید: «و همگى به ریسمان الهى چنگ بزنید، و از هم پراکنده نشوید» (وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا). در باره اینکه منظور از« بِحَبْلِ اللَّهِ» (ریسمان الهى) چیست؟ مفسران احتمالات مختلفى ذکر کرده‏اند، بعضى مى‏گویند منظور از آن قرآن است، و بعضى مى‏گویند اسلام، و بعضى دیگر گفته‏اند منظور خاندان پیامبر و ائمه معصومین هستند.

در روایاتى که از پیامبر (ص) و ائمه اهل بیت نقل شده نیز همین تعبیرات گوناگون دیده مى‏شود، مثلا در تفسیر«در المنثور» از پیغمبر اکرم (ص) و در کتاب «معانى الاخبار» از امام سجاد (ع) نقل شده که فرمودند:« بِحَبْلِ اللَّهِ» قرآن است، و تفسیر« عیاشى» از امام باقر (ع) نقل میکند که فرمود: ریسمان الهى، آل محمد (ص) مى‏باشند که مردم مامور به تمسک به آن هستند. ولى نه این احادیث و نه آن تفسیرها، هیچ کدام با یکدیگر اختلاف ندارند، زیرا منظور از ریسمان الهى هر گونه وسیله ارتباط با ذات پاک خداوند است، خواه این وسیله، اسلام باشد، یا قرآن، یا پیامبر و اهل بیت او، و به عبارت دیگر تمام آنچه گفته شد، در مفهوم وسیع«ارتباط با خدا» که از معنى« بِحَبْلِ اللَّه» استفاده مى‏شود، جمع است. (تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازى، ج‏۳، ص: ۲۹)

سپس قرآن به نعمت بزرگ اتحاد و برادرى اشاره کرده و مسلمانان را به تفکر در وضع اندوهبار گذشته، و مقایسه آن «پراکندگى» با این «وحدت» دعوت مى‏کند، مى‏ فرماید: وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً؛ و نعمت (بزرگ) خدا را بر خود به یاد آرید که چگونه دشمن یکدیگر بودید و او در میان دلهاى شما الفت ایجاد کرد، و به برکت نعمت او برادر شدید. علامه در المیزان ذیل این آیه شریفه در مورد مسئله اتحاد و اینکه خداوند قرار دادن اتحاد را نعمتی از جانب خود شمرده میفرماید:  « «اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ» اشاره دارد به اینکه؛ اگر شما را به اعتصام و عدم تفرقه مى‏خوانیم بى‏دلیل نیست. دلیل بر اینکه شما را بدان دعوت کرده‏ایم، همین است که خود به چشم خود ثمرات اتحاد و اجتماع و تلخى عداوت و حلاوت محبت و الفت و برادرى را چشیدید و در اثر تفرقه در لبه پرتگاه آتش رفتید و در اثر اتحاد و الفت از آتش نجات یافتید، و اگر ما این دلیل را به رخ شما مى‏کشیم، نه از این باب است که بر خود واجب مى‏دانیم هر چه مى‏گوئیم، دلیلش را هم ذکر بکنیم و اگر ذکر نکنیم دلیل بر این است که گفتارمان حق نبوده، نه، گفتار ما همیشه حق است، چه دلیلش را هم ذکر بکنیم و چه نکنیم بلکه از این باب است که بدانید این تمسک به حبل اللَّه و اتحاد شما نعمتى است از ناحیه ما…..» (- ترجمه تفسیر المیزان‏، علامه سیدمحمدحسین طباطبایی، ج:۳، ص:۵۷۳).

۲- آیه امت واحده:

إِنَّ هَـذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّهً وَاحِدَهً وَأَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ؛ (انبیاء: ۹۲) بى‏تردید این امت شما امت واحده است و من پروردگار شما هستم، پس مرا پرستش کنید.

مسئله امت واحده، که تحقق آن در وحدت امت اسلام و وحدت کلمه است، مسئله ای است که باید مسلمانان بدان آگاه شده، اهمیت این شعار قرآنی (امت واحد و وحدت کلمه) را دریابند و در مجد و عظمت آن تفکر و تدبر کنند. تفرقه و جدایی ها را بزدایند و مطلع باشند که هرگونه حرکت، صدا و قلمی که به دوگانگی و تفرقه مسلمانان بینجامد، خواسته دشمنان و برخلاف دعوت قرآن و آموزه های آن است.

۳-آیه نهی از تفرقه:

 وَلَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَیِّنَاتُ  وَأُولَـئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِیمٌ؛ (آل عمران: ۱۰۵)

و شما مسلمانان مانند مللی نباشید که پس از آنکه آیات روشن برای (هدایت) آنها آمد راه تفرقه و اختلاف پیمودند، که البته برای آنها عذاب بزرگ خواهد بود.

در این آیه خداوند امت اسلام را از همانندی امتهایی که اتحاد خویش را از دست داده، به تفرقه و اختلاف گروییدند نهى مى‏کند و ایشان را به عذابى سخت نهیب مى‏زند. آشکار است که یکی از علل مهم فروپاشی امتها اختلافات و نزاع های درونی آن است که باعث پدیدار شدن تفرقه و از بین رفتن اتحاد امت و در پی آن نابودی آن اجتماع انسانی است. و این خود یکی از زمینه های مستحق شدن یک امت برای عذاب الهی میباشد چرا که در آیه ۱۰۳ آل عمران اتحاد را یک نعمت الهی و از جانب خویش معرفی کرد و طبق آیات و روایات متعددی ناسپاسی در برابر یک نعمت الهی و یا از بین بردن و تلف کردن آن کفران نعمت است و کفر نعمت هم از کبائری است که برای آن وعده عذاب داده شده است. این مسئله مهم قرآنی را میتوان بصورت یک قیاس منطقی در آورد:

صغری قیاس: اتحاد و وحدت از مصادیق نعمتهای الهی بشمار میرود.

کبری قیاس: ناسپاسی در برابرنعمتهای الهی و یا از بین بردن و تلف کردن آنها کفران نعمت است و موجب عذاب الهی.

نتیجه: از بین بردن اتحاد مسلمین از مصادیق تلف کردن و کفران نعمت است و موجب مستحق شدن عذاب الهی.

۴- آیه ولایت:

وَأَطِیعُوا اللَّـهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ  وَاصْبِرُوا  إِنَّ اللَّـهَ مَعَ الصَّابِرِینَ؛ (انفال: ۴۶)

و همه پیرو فرمان خدا و رسول باشید و هرگز راه اختلاف و تنازع نپویید که در اثر تفرقه ضعیف شده و قدرت و عظمت شما نابود میشود.

یعنى با نزاع و کشمکش در میان خود ایجاد اختلاف نکنید، و در نتیجه خود را دچار ضعف اراده مسازید و عزت و دولت و یا غلبه بر دشمن را از دست مدهید، چون اختلاف، وحدت کلمه و شوکت و نیروى شما را از بین مى‏برد.(ترجمه تفسیر المیزان‏، علامه سیدمحمدحسین طباطبایی، ج۹، ص۱۳۰) این آیات نمونه­ای از ده­ها آیه دیگر است که بر مسئله ی وحدت کلمه بعنوان اصل و رکنی اصیل در امت اسلامی دلالت دارند.

منتشرشده توسط

داود موذنیان

مقالات و یادداشتهای یک طلبه

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.